Premium

Met tropische hitte even de ijskelder in

Met tropische hitte even de ijskelder in
Boswachter Rien de Vries vergelijkt de ijskelder met ’een uit de kluiten gewassen vriezer’.
© foto united photos/toussaint kluiters

Het is geen straf om op de warmste dag van het jaar een ijskelder te mogen bezoeken.

Veel buitenplaatsen in Zuid-Kennemerland beschikten destijds over een ijskelder. Deze natuurlijke koelkasten hebben de tand des tijds met moeite, of helemaal niet overleefd; ze raakten rond de jaren veertig van de vorige eeuw in onbruik en verval. Maar sommige zijn toch bewaard gebleven en deze vaak onzichtbare bouwwerken fungeren nu vooral als overwinteringsplaats voor vleermuizen.

De ijskelders in Elswout en Middenduin zijn niet toegankelijk, ook niet tijdens evenementen of natuurdagen. ,,Want we willen de rustplaats van de vleermuizen niet verstoren’’, legt boswachter Rien de Vries (22) van Staatsbosbeheer uit. Maar voor deze ene keer maakt hij een uitzondering.

Gasolinehuisje

De ijskelder van landgoed Middenduin behoorde vroeger tot Duinlust, het woonhuis en de buitenplaats van Johanna Borski-Van der Vliet. De ijskelder is te vinden langs de Zanderijvaart bij de Duinlustweg. Je passeert eerst een bleekveld met aan de linkerzijde een in de heuvel gebouwd gasolinehuisje, dat ook doet denken aan een soort ijskelder. ,,Er werd brandstof in opgeslagen’’, weet De Vries. ,,Dat werd niet bij het woonhuis bewaard, want dat was brandgevaarlijk, daarom is het hier gebouwd.’’

Het bunkertje heeft relatief dikke muren. Soms slapen er zwervers in.

We lopen omhoog. Halverwege is daar opeens een deur in een berg, met een gaatje erin, voor de vleermuizen. ,,Dit is de ijskelder, gebouwd rond 1880, 1890. Het is heus niet zo bijzonder’’, zegt De Vries bescheiden. ,,Niet meer dan een diep, stenen gat in de grond. De ijskelder werd overigens bewust aan deze zijde van de heuvel ingegraven, met oog op de zon. Hij ligt in het bos en natuurlijk dichtbij de Zanderijvaart - dan hoefden ze niet te zeulen met al dat ijs.’’

De Borski’s

Het huidige Duinlust van de familie Van der Vliet-Borski werd in 1881 gebouwd op de fundamenten van het oude woonhuis. Johanna Borski, die in 1850 met haar neef trouwde, gebruikte Duinlust decennialang als zomerhuis. Bij de bouw van de nieuwe villa werd ook een nieuw parkontwerp gemaakt, met daarin drie koepels. Eén koepel stond bovenop de berg van Duinlust en had uitzicht op de Noordzee. Daar hebben de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog dankbaar gebruikt van gemaakt om hun luchtafweergeschut op neer te zetten.

Langs de Zanderijvaart kwam eind negentiende eeuw deze ijskelder. Het ijs werd door tuinlieden, werkzaam op de landgoederen, uit de vijvers gehakt of gezaagd en met houtkloppers of ander gereedschap klein geslagen. In de jachtkamer van het naburige Elswout staat nog een oude ijszaag. Het verhaal wil dat maar liefst 95 bootladingen nodig waren om de enorme ijskelder van Duinlust vol te krijgen. Met wagens werd het ijs het bergje op vervoerd en in de kelder gestort. Op de bodem lag een houten rooster, dat voorzag in het afvoeren van smeltwater. De bodem was met stro en takken bedekt, ter isolatie. Laag voor laag ging het: ijs-stro-ijs-stro.

Rien de Vries veegt aan de buitenzijde het condens van het slot. Zo koel is het binnen. Hij opent de deur moeizaam met een sleutel. Een gang loopt een meter of zes de berg in. In de gang zit een tweetal sponningen zonder deuren. Ze zijn hoekig, om luchtcirculatie te bemoeilijken. ,,Dit waren drie luchtkamers, puur voor de isolatie.’’ Deze ruimten zijn in de wintermaanden ideaal voor vleermuizen omdat er een constante temperatuur en luchtvochtigheid heerst. Tussen de 5 en 10 graden ongeveer, schat De Vries.

We lopen voorzichtig door de gang, door de virtuele deuren. Veel slakken en pissebedden, lekker koel. De muren van dit rijksmonument zitten vol scheuren. ,,De boel werkt, maar het wordt in de gaten gehouden.’’ Op de muren zijn cijfers en tekens gekalkt: 8, 7, 6, 5, 4. Diverse kruistekens. Geen idee wat de betekenis daarvan is. De Vries wijst: ,,Daar hing een trap om naar beneden te komen.’’

Rond gewelf

De ijskelder van Middenduin blijkt een rond gewelf te zijn van bijna tien meter diep, vijf meter in doorsnede met een koepel als dak. ’s Winters hangen hier de vleermuizen aan het plafond. Nu zijn ze allemaal uitgevlogen. De vormgeving is praktisch: in een goed gebouwde ijskelder kon het ijs zeker anderhalf jaar worden bewaard. De Vries noemt het bouwwerk, dat steen voor steen werd opgemetseld, ’een uit de kluiten gewassen vriezer’. ,,Als het buiten min twintig is, is de temperatuur hier binnen precies hetzelfde dan als het, zoals nu, buiten dertig graden is.’’

In de zomer ging het ijs met kruiwagens naar het landhuis. Daar werd het meteen in koelkasten gestopt. In de kelder van de modelboerderij op het naburige landgoed Elswout zijn nog twee koelkasten te zien. Eén uit 1920, en een ouder, ingebouwd exemplaar uit 1883. De Borski’s gebruikten het ijs overigens niet alleen privé; ze stonden het ook af aan zieken in de omgeving.

De ijskelder van Duinlust is niet zo lang geleden onder toezicht van de rijksdienst voor de Monumentenzorg gerestaureerd. Ook Elswout beschikt ook over een soortgelijke ijskelder, meldt de boswachter. ,,Wij weten dat ook daar anderhalf jaar lang ijs in kon worden bewaard. Men ging er zelfs op doktersrecept ijs halen.’’

Einde rondleiding. Dat was het: een gang met twee verdwenen deuren, en een gat in de grond. De Vries heeft moeite de deur weer dicht te krijgen.

Toch een uitstapje om niet snel te vergeten.

Hein Flach

Meer nieuws uit Haarlem

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.