Premium

Archeoloog Werz weet het nu bijna zeker: ’Hier in de Tafelbaai ligt het in 1647 gestrande VOC-schip de Haarlem!’ [video]

Archeoloog Werz weet het nu bijna zeker: ’Hier in de Tafelbaai ligt het in 1647 gestrande VOC-schip de Haarlem!’ [video]
Proefopgraving op het strand door het team van Werz. Op de achtergrond de Tafelberg.
© Foto AIMURE/Bruno Werz

Jaren onderzoek vergde het, maar nu denkt maritiem archeoloog Bruno Werz met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid de exacte locatie te kunnen aanwijzen van het op 25 maart 1647 bij Kaap de Goede Hoop gestrande VOC-schip de Haarlem. Een halssieraad van koperdraad was uiteindelijk een van de vingerwijzingen richting zijn schuilplaats.

De Haarlem vormt het begin van het hedendaagse Zuid-Afrika. Het handelsschip is in het vroege voorjaar van 1647 op terugreis vanuit Indië als het vastloopt in het zand van de Tafelbaai. De 120 Hollanders, Zuid-Nederlanders, Duitsers en anderen op het schip gaan noodgedwongen aan land. Met knikkende knieën, zo valt aan te nemen: hoe immers zouden de Afrikanen deze vreemdelingen verwelkomen?

De West-Kaap is het gebied van de Khoikhoi. Het is voor het eerst dat de plaatselijke bevolking een langere periode contact heeft met Hollanders. Bijna een jaar lang zullen 62 bemanningsleden van de Haarlem er in goede harmonie verblijven; de overige 58 vervolgden al kort na het ongeluk hun reis aan boord van twee andere VOC schepen. De schipbreukelingen bouwen een fort dat ze ’Fort Zandenburch’ noemen. Met de Khoikhoi voeren ze ruilhandel.

Archeoloog Werz weet het nu bijna zeker: ’Hier in de Tafelbaai ligt het in 1647 gestrande VOC-schip de Haarlem!’ [video]
Schilderij van Bonaventura Peeters (1614-1655) dat de situatie bij het wrak van de ‘Haarlem’ volgens Bruno Werz aardig weergeeft.
© Reproductie met toestemming dhr. Joseph Guttmann, New York.

In maart 1648 worden ze door een vloot van Nederlandse schepen onder het commando van Wollebrant Geleyns de Jongh opgepikt en naar huis gebracht.

De verhalen die de mannen meenemen over het gunstige klimaat en de goede ervaringen met de Khoikhoi is voor de Vereenigde Oost-Indische Compagnie doorslaggevend om op de Kaap een verversingspost en uiteindelijk een handelspost te stichten. Daartoe wordt op 16 december 1651 Jan van Riebeeck met negentig kolonisten op pad gestuurd. Van Riebeeck voer ook op een van de schepen die de schipbreukelingen van een paar jaar eerder thuis brachten. Zijn missie om een handelspost te stichten, was overigens zeker geen erebaantje, zo is inmiddels bekend. Hij werd er door de VOC heen gestuurd, nadat hij in Indië was betrapt op fraude.

Hoe dan ook: Van Riebeeck ging de geschiedenis in als de stichter van wat zou uitgroeien tot de Kaapkolonie. Het schip de Haarlem vertelt wat daaraan vooraf ging.

Archeoloog Werz weet het nu bijna zeker: ’Hier in de Tafelbaai ligt het in 1647 gestrande VOC-schip de Haarlem!’ [video]
Overzicht zoekgebied.
© Foto AIMURE/Bruno Werz

Proefopgravingen

De Haarlem heeft al sinds de jaren tachtig de aandacht van Bruno Werz, die in zijn carrière als maritiem archeoloog al meerdere gezonken VOC-schepen wist te lokaliseren. Een kaart die hij in het Nationaal Archief in Den Haag vond en waar de locatie van De Haarlem simpelweg op staat aangegeven, vormde de aanleiding om drie jaar geleden stevig zijn tanden in het onderzoek te zetten. Behalve archiefonderzoek werden sinds 2017 diverse proefopgravingen in het gebied uitgevoerd.

,,De eerste proefopgravingen waren nogal teleurstellend’’, vertelt hij over de telefoon vanuit Kaapstad. ,,Op het eerste punt dat we onderzochten, stuitten we op een wrak van veel jongere datum: een 19e-eeuws schip. Op het tweede punt bleek de waargenomen verstoring van de ondergrond afkomstig van een pijpleiding. En bij een derde poging kwam een motorblok van een vissersbootje boven water...’’

Archeoloog Werz weet het nu bijna zeker: ’Hier in de Tafelbaai ligt het in 1647 gestrande VOC-schip de Haarlem!’ [video]
Briege Williams van de Zuid-Afrikaanse Monumentenzorg inspecteert een onderdeel van een meer recent wrak dat tijdens het geofysisch onderzoek is gelokaliseerd.
© Foto AIMURE/Bruno Werz

Met hulp van een geofysicus worden meer mogelijke locaties in kaart gebracht. Dat brengt Werz en zijn team in september vorig jaar op de plek waarvan hij nu ’voor 95 procent zeker’ durft te zeggen: ’Hier is het!’

’Optelsom’

De resultaten van de zoektocht maakte hij deze vrijdagochtend officieel bekend op een persconferentie in het Blowfish Restaurant bij het Dolphin Beach Hotel aan de Marine Drive in Kaapstad.

,,Het is een optelsom van aanwijzingen die maakt dat we behoorlijk zeker zijn’’, vertelt hij. ,,Het gaat om te beginnen om een heel grote verstoring van de ondergrond. Die geeft aan dat de bodem over een lengte van ongeveer 45 meter een ijzerhoudend object bevat. Bekend is dat het achtersteven van de Haarlem bekleed was met lood en koper en dat in de huid van het schip een enorme hoeveelheid ijzeren spijkertjes zijn verwerkt.’’

Archeoloog Werz weet het nu bijna zeker: ’Hier in de Tafelbaai ligt het in 1647 gestrande VOC-schip de Haarlem!’ [video]
Fragment van mogelijk de metalen plaat op achtersteven de Haarlem.

Er is meer. Bij een proefopgraving op 6 september van vorig jaar komt een fragment van een metalen plaat boven water: een koperplaat met aan de achterkant loden bekleding. Het past in het beeld van de genoemde achtersteven.

Ook wordt een koperdraad gevonden, die Werz herkent als - vermoedelijk - een sierhanger. Het sieraad vormt een belangrijke aanwijzing dat wat hier onder het zand ligt inderdaad uit de 17e of begin 18e eeuw stamt. ,,Dit type sieraad werd gemaakt door de lokale bevolking en vaak gebruikt bij ruilhandel. Het symboliseert interactie tussen de lokale bevolking en Europeanen.’’

Of het daadwerkelijk gebruikt is bij de handel met de opvarenden van de Haarlem, is de vraag. Dat de vondst iets te maken heeft met het scheepswrak lijkt echter waarschijnlijk. Werz: ,,Je moet je voorstellen dat het schip zijn aantrekkingskracht hield, ook nadat de bemanning van de Haarlem was opgepikt. Alleen al omdat de omgeving van een scheepswrak aantrekkelijk is voor vissen, schaal- en weekdieren en dus voor vissers.’’

Pokkenepidemieën

In de 18e eeuw wordt de plaatselijke bevolking gedecimeerd door diverse pokkenepidemieën. De ongeveer tien procent die het overleeft, is inmiddels geassimileerd met de kolonisten. ,,De lendendoeken gaan af en de Europese kleding gaat aan. Zo verdwijnt ook deze manier van sieraden maken. Met deze hanger hebben we dus een belangrijke aanwijzing dat de datering klopt.’’

Archeoloog Werz weet het nu bijna zeker: ’Hier in de Tafelbaai ligt het in 1647 gestrande VOC-schip de Haarlem!’ [video]
De gevonden koperen hanger (waarschijnlijk).
© Foto Toon Nijnens

Maar nu? De enige manier om volledige zekerheid te verkrijgen, is door de vondst op te graven. Werz wil niets liever dan dat. maar hij weet als geen ander dat dat een ingewikkelde en dure operatie is. ,,Tot nu is alle onderzoek gedaan met privégeld. Ik heb er zelf geld in gestopt en ik heb een paar sponsors. Voor de volgende stap is echt meer nodig: de medewerking van de overheid als het gaat om vergunningen, én geld.’’

Hoeveel geld is lastig te zeggen. Op basis van onderzoek dat Werz nog afgelopen weken liet doen, gaat hij uit van grofweg anderhalf tot twee miljoen euro. Een eerstvolgend onderzoek dat hij zou willen uitvoeren, is financieel nog niet zo’n lastige: het gaat om het maken van een scan vanuit de lucht. Dat zal ’s nachts moeten gebeuren, omdat vanwege de vele kitesurfers in het gebied een vergunning voor overdag er vrijwel zeker niet inzit.

Damwand

Voor de uiteindelijke opgraving zal onder meer een damwand moeten worden geplaatst. Zo’n ingreep zal wel in de papieren gaan lopen.

Historisch gezien is het ’t zeker waard, daarvan is Werz overtuigd. Het opgegraven wrak zal immers meer puzzelstukken blootleggen over wat er ter plekke aan de stichting van de Kaapkolonie vooraf is gegaan.

De Haarlem zal na onderzoek overigens weer terugegeven moeten worden aan de zeebodem van de Tafelbaai. De wrakstukken conserveren is nagenoeg onmogelijk. Werz: ,,Op basis van wat we vinden kan misschien wel een replica gemaakt worden en zeker een 3D-reconstructie met behulp van laserscans. Hoe dan ook halen we geschiedenis boven water.’’

Wordt vervolgd dus.

..................

De naam uit de archieven: Nieu Haerlem

Het VOC-schip dat in maart 1647 strandde bij Kaap de Goede Hoop staat bekend als de ’Haarlem’ of de ’Nieuw Haarlem’. Maritiem archeoloog Bruno Werz, die al jaren onderzoek doet naar het schip, ontdekte recentelijk in het Nationaal Archief de naam die het schip bij de bouw meekreeg. Op 22 mei 1636 wordt in de annalen voor de eerste maal melding gemaakt van de ’Nieu Haerlem’ - zonder ’w’ en met ’ae’.

Meer nieuws uit Haarlem

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.