Premium

Hoe verzetsman Ko van Leeuwen uit IJmuiden werd verraden

Hoe verzetsman Ko van Leeuwen uit IJmuiden werd verraden
Schrijver Freek van Leeuwen met zijn boek in IJmuiden.
© Foto Ko van Leeuwen
IJmuiden

Hoeveel bewoners van de 86 huizen aan de Ko van Leeuwenstraat in IJmuiden weten wie Ko van Leeuwen eigenlijk was? ’Gevallen voor de vrijheid op 8 maart 1945’, staat er op het straatnaambord. Binnenkort ploft bij alle huizen aan deze straat een goedgevulde envelop op de mat. Met daarin het boek ’Todeskandidat’, geschreven door neef Freek van Leeuwen van deze verzetsman.

Het is een triest verhaal over verraad en kleinzielige jaloezie van een ’dom gansje’, danwel een ’femme fatale’. Welk van de twee het is, mag de lezer zelf uitmaken.

Was socialist Ko van Leeuwen begin 1945 iets aardiger geweest tegen zijn vrouwelijke collega Willy van der Meijden, die heulde met de vijand, dan had hij de oorlog misschien wel overleefd. Maar het mocht niet zo zijn. De IJmuidense ambtenaar werd slechts twee maanden voor de bevrijding op 37-jarige leeftijd door een Duits vuurpeloton gefusilleerd, samen met 52 anderen.

In ’Todeskandidat’ beschrijft Freek van Leeuwen hoe zijn oom, die hij nooit heeft gekend, aan zijn einde is gekomen. Over zijn oom was weinig meer bekend dan dat hij bij de gemeentelijke distributiedienst in IJmuiden werkte. Voor de oorlog zat hij in het bestuur van de Algemene Metaalbewerkers Bond.

Oorlog

Nadat de nazi’s alle vakbonden verbieden, twee jaar na de Duitse inval in ons land in mei 1940, wordt hij loketambtenaar. Hij gaat over de uitreiking van voedsel- en textielbonnen, voor alle goederen die vanwege schaarste ’op de bon zijn’ in de oorlog.

Freek van Leeuwen schetst in het boek het beeld van IJmuiden in de oorlog, van het ontstaan van de stad, en van de werkzaamheden van de distributiedienst. En vooral tekent hij de tijdgeest van de nare laatste maanden van de oorlog, waarin de nazi’s keer op keer massaal mensen standrechtelijk fusilleren voor het minste of geringste.

Ook doet de auteur uit de doeken hoe de verhoudingen binnen zijn familie waren. Zijn vader, Jan van Leeuwen, was acht jaar jonger dan zijn broer Ko. Beiden zijn van een totaal ander slag. Ko is socialist, Jan is katholiek. Ko houdt zich bezig met de vakbond, met de SDAP (voorloper van de PvdA), en met radiotechniek.

Hoe verzetsman Ko van Leeuwen uit IJmuiden werd verraden
Het portret van Ko, omringd door plaatjes van engeltjes.
© familiearchief

Jan is drogist en na de oorlog raadslid en wethouder voor de KVP in IJmuiden. Jan, de vader van auteur Freek, heeft zijn zoons nooit iets verteld over hun oom. Het onderwerp was waarschijnlijk te pijnlijk. Tegen de tijd dat zijn zoons in de leeftijd komen om vragen te gaan stellen, is hun vader Jan al overleden. Hij overlijdt jong; op 54-jarige leeftijd.

Auteur Freek van Leeuwen is in het Nationaal Archief geweest om de rechtbankverslagen te lezen van de drie mensen die een rol spelen bij de dood van zijn oom. Allereerst Ko Langendijk, de collaborerende politieman die zijn oom heeft opgepakt. Ten tweede Abraham Kipp, de meerdere van Langendijk, die gebeten is op de ontdekking van een drukkerij voor ’illegale’ krantjes van het verzet.

En ten derde Willy van der Meijden, de vriendin van Ko Langendijk, die op het kantoor werkt waar ook Ko van Leeuwen achter het loket zit. Een loket waar hij regelmatig wordt gezien met verzetsblaadjes in zijn hand. Linke soep, want er wordt door de nazi’s fel gejaagd op de illegale pers.

Verzetsblaadjes

Willy van der Meijden heeft zich jarenlang zonder problemen of verraad door de oorlog bewogen, totdat ze Ko Langendijk tegenkomt. Ze wordt verliefd en probeert bij Langendijk in het gevlei te komen door mensen te verraden. Zo geeft ze een complete Beverwijkse verzetsgroep aan, en probeert ze wat meisjes die lelijk naar haar doen vanwege haar relatie met een verrader, aan te geven bij haar vriend. Maar die heeft hier geen belangstelling voor. Wel is hij geboeid als hij van haar hoort over de verzetsblaadjes van haar collega Ko van Leeuwen.

Op 23 februari 1945 houdt hij hem aan op kantoor, en loopt samen met Kipp en Ko van Leeuwen naar zijn huis. Waar rustig een soort recherche-onderzoekje plaatsvindt.

Er worden illegale blaadjes gevonden, die Ko van Leeuwen heeft getikt op zijn typemachine. Blaadjes waarin hij rapporteert over de voortgang van de oorlog, aan de hand van de uitzendingen van de Engelse radio. Ook vinden Langedijk en Kipp een landkaart van Europa, waarop Ko van Leeuwen de voortgang van de geallieerde legers heeft getekend. Kortom, hij is er gloeiend bij.

Op rustige wijze wordt Ko door de beide verraders naar het politiebureau van IJmuiden gebracht. Kipp heeft eerder zijn diepe wens uitgesproken om erachter te komen waar toch die illegale drukkerij zit in IJmuiden. Waarschijnlijk wordt Ko van Leeuwen mishandeld en gemarteld om daarachter te komen. Hij wordt een week lang vastgehouden in IJmuiden. Maar hij geeft kennelijk geen krimp. De vriendin waar hij altijd naar de Engelse radio luistert om aan nieuws voor zijn eigen nieuwsbulletin te komen, verraadt hij niet.

Gijzelaar

De familie maakt zich grote zorgen over Ko. Broer Jan komt naar het politiebureau in IJmuiden om hem te bezoeken. Kennelijk is er in IJmuiden nog wel enig contact met Ko, maar als hij wordt overgeplaatst naar een gevangenis in Amsterdam, is dat rap voorbij. Enkele dagen later wordt Ko bestempeld als ’Todeskandidat’, een soort gijzelaar die de Duitsers op de reservebank zetten voor een fusillade, als het verzet weer eens een aanslag pleegt.

Vanaf dat moment is het slechts wachten op de eerste de beste aanslag. En die komt, nog wel op Rauter, de allerhoogste SS-leider in Nederland. In het hele land worden in totaal 263 mensen gefusilleerd als represaille, en ook Ko is hier het slachtoffer van. Op fusilladeplaats Rozenoord aan de Amsteldijk in Amsterdam wordt hij met 52 anderen door een vuurpeloton doodgeschoten.

De ’kleine geschiedenis’, zoals de auteur het noemt, krijgt daarmee een dramatisch einde. Ko was geen grote verzetsheld, maar zijn kleine verzetsdaden waren wel reden voor zijn vroegtijdige dood.

Na de oorlog zijn er rechtszaken geweest tegen Langendijk, Kipp en Van der Meijden. In het Nationaal Archief, waar de vonnissen en getuigenverklaringen zijn opgeslagen, leest Freek van Leeuwen een rapport van een zenuwarts over Willy van der Meijden, die - naar hij nu weet - de verraadster van Ko van Leeuwen was.

Ze wordt door de arts omschreven als iemand die licht hysterisch is, en aan ’slaafse seksuele volgzaamheid’ lijdt. Ze wordt veroordeeld tot zeven jaar gevangenisstraf en zit dat ook uit. Waarna ze trouwt, en in 2012 kinderloos overlijdt. Ko Langendijk wordt ook tot celstraf veroordeeld na de oorlog, maar komt eind jaren vijftig weer vrij en vertoont zich zelfs nog even in IJmuiden, waar hij achterna wordt gezeten door een familielid van Ko. Abraham Kipp ontkomt na de oorlog naar Argentinië en overlijdt daar in 2010.

’Ik moet voortmaken met dat boek’

Freek van Leeuwen zag de foto van zijn oom altijd bij zijn tante Mien Wisman in de kamer staan, omgeven met plaatjes van engeltjes. Zijn gefusilleerde oom Ko bleef echter een mythe voor hem, want niemand sprak over hem. Zijn vader overleed al in 1971, en kon hij ook niets meer vragen. Jaren later besloot de auteur de geschiedenis uit te pluizen. En dit in een boek te verwerken.

,,Mijn motivatie voor het schrijven van dit boek op dit moment? De geschiedenis was mij niet helemaal onbekend, dus je kunt ook vragen: waarom nu pas? Met het klimmen der jaren is mijn interesse gegroeid. Mijn moeder is tien jaar geleden overleden. En afgelopen voorjaar is mijn laatste tante gecremeerd. Mijn vader is al sinds 1971 dood. Van mijn vader hebben we nooit iets over oom Ko gehoord. En mijn moeder heeft hij pas na de oorlog ontmoet.”

,,Oom Ko hing altijd als een soort schim in de familie. Mijn broer is niet voor niets naar hem vernoemd. En tante Mien had die foto altijd in haar kamer staan, maar die zei ook niets. Ze gaf ook geen antwoord op directe vragen over oom Ko van mijn oudste broer. Ik weet nu dat zij aanwezig was bij de huiszoeking en ze was er zodoende ook toen hij werd gearresteerd. Hij zei: ‘Ik moet mee, doe moeder de groeten’. Vaag heb ik meegekregen dat hij een gelijkhebberige, drammerige man was, en dat hij totaal tegengestelde wereldbeelden had dan mijn vader. Maar toch heb ik me wel eens afgevraagd of mijn vader door de dood van Ko in de politiek is gegaan. Hij werd in 1946 raadslid.”

,,Ik ben erg nieuwsgierig. En ik vind het aardig om onderzoeken te doen. Meestal duik ik in de historie van auto’s voor tijdschriften. Dat is historie van een totaal andere orde. Vorig jaar was onze familie bij de herdenking van de gefusilleerden op fusilladeplaats Rozenoord, wat nu een monument is. Toen dacht ik: ik moet voortmaken met dat boek.”

De inwoners van de Van Leeuwenstraat in IJmuiden zullen het boek binnenkort op de mat aantreffen. Een bijzonder geschenk van de familie Van Leeuwen. Het boek wordt op 4 januari om 11 uur gepresenteerd in de bibliotheek van IJmuiden. Het is hier te koop, en daarna in de boekhandel.

Hoe verzetsman Ko van Leeuwen uit IJmuiden werd verraden

Boek

Todeskandidat

ISBN 9789090324135

€12,95

Meer nieuws uit IJmond

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.