Februaristaking 1941: ’Het was gewoon een kwestie van solidariteit. Aan de Duitsers hadden we nog niet zo’n hekel’ [video]

IJmuiden

Op 25 februari wordt jaarlijks de februaristaking van 1941 herdacht. Omdat het 75 jaar na de bevrijding is, plaatsen we opnieuw verhalen uit 2003 en 2016 over de stakingen in Velsen en het Gooi, aangevuld met met informatie over de februaristakingen in de Zaanstreek.

Vandaag is de jaarlijkse herdenking van de februaristaking bij het beeld van de Dokwerker aan het Amsterdamse Jonas Daniël Meijerplein, het symbool van het verzet tegen de Duitse bezetter op 25 en 26 februari 1941. De protestactie breidde zich destijds snel uit tot buiten de hoofdstad; ook in Haarlem, IJmuiden, Velsen-Noord, de zaanstreek en het Gooi werd op grote schaal gestaakt.

Lees hier alle verhalen over 75 jaar bevrijding

In de krant van 2003 stond een reconstructie aan de hand van de getuigenissen van voormalige werknemers van Hoogovens in IJmuiden en papierfabriek Van Gelder in Velsen-Noord. ,,Eigenlijk heb ik pas na de oorlog gehoord wat zich destijds in Amsterdam had afgespeeld.''

Zijn vader vertelt hem het nieuws. ,,We pikken het niet'', zegt Goossens vastberaden tegen zijn zoon Willem. De berichten over de spontane staking in Amsterdam zijn in een mum van tijd doorgedrongen tot buiten de hoofdstad en dus ook bij de N.V. Koninklijke Papierfabrieken Van Gelder in Velsen-Noord, het bedrijf waar Goossens senior in die roerige februarimaand werkt.

,,Ik kwam uit een rood nest. Thuis waren we fel anti-Duits. Dus was het niet meer dan logisch dat mijn vader meedeed aan de werkonderbreking en ik me daarbij aansloot'', kan Willem Goossens zich 62 jaar na dato herinneren.

Februaristaking 1941: ’Het was gewoon een kwestie van solidariteit. Aan de Duitsers hadden we nog niet zo’n hekel’ [video]
Bericht bij Van Gelder dat iedereen weer aan het werk moet.

Als 16-jarige jongen is Willem werkzaam bij staalbedrijf Hoogovens in IJmuiden. Hij moet brieven rondbrengen bij alle afdelingen en houdt dossiers bij op het archief. Behalve die gedenkwaardige februaridagen 1941, negen maanden na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in Nederland.

In Amsterdam breekt dinsdag 25 februari een staking uit als protest tegen de gewelddadige razzia's die de Duitse politie een paar dagen eerder in de Amsterdamse joodse wijk heeft uitgevoerd. De Duitse terreuractie is weer een reactie op een eerder gehouden werkonderbreking van tweeduizend metaalarbeiders in Amsterdam-Noord; een laatste middel om te beletten dat een aantal van hen verplicht in Hamburg tewerk wordt gesteld.

Tijdens de tweedaagse jodenjacht worden 425 mannen en jongens opgepakt, gemolesteerd en uiteindelijk in vrachtwagens afgevoerd naar Schoorl, vanwaar het transport begint naar concentratiekamp Mauthausen.

Het protest onder de Amsterdamse bevolking laat niet lang op zich wachten. Na voorbereidend werk van met name de illegale Communistische Partij Nederland (CPN) leggen medewerkers van het ene na het andere bedrijf het werk neer.

Trams rijden niet meer uit, winkeleigenaren sluiten hun deuren en het personeel van fabrieken en kantoren keert naar huis. Enkele uren later slaat de werkonderbreking over naar andere gemeenten buiten Amsterdam zoals Haarlem, Velsen, Hilversum en Utrecht.

Februaristaking 1941: ’Het was gewoon een kwestie van solidariteit. Aan de Duitsers hadden we nog niet zo’n hekel’ [video]
Het pamflet waarmee in Amsterdam werd opgeroepen tot de feburaristaking.

In Haarlem stoppen diezelfde middag personeelsleden van Conrad en Stork Hijsch met werken, gevolgd door de 380 arbeiders van machinefabriek Figee, het personeel van de Haarlemsche Scheepsbouwmaatschappij (150 arbeiders), de N.V. Haarlemse Overhemden Industrie Kerko (170 meisjes) en - na aarzeling - de 620 arbeiders van de Kon. Fabriek J.J. Beynes N.V, verdeeld over vestigingen aan de Verspronckweg en het Stationsplein.

De staking houdt het bedrijfsleven in de regio in haar greep. Ook bij Hoogovens blijkt de actiebereidheid groot te zijn onder de ruim tweeduizend werknemers. De voorzitters R. de Waal en W. Bakker van respectievelijk de arbeiders- en beambtenkernen (een soort medezeggenschapsraden) komen die middag in spoedoverleg bijeen.

De kernen brengen een positief advies uit, zij het onder voorwaarde dat 'onmisbare personen zoveel mogelijk op hun post blijven, opdat geen schade aan de bedrijfsinstallaties zal ontstaan'. Een lid van de beamtenkern, een NSB-er, stemt tegen en wenst dat het advies in de notulen wordt vastgelegd.

(Ooggetuige van de februaristaking in Amsterdam:)

De Hoogovens-directie neemt het standpunt over en blijft daarna voortdurend in telefonisch contact met de kernen. Van een eigenlijke stakingsleiding is echter geen sprake: de spontaniteit staat voorop.

Diezelfde avond nog houdt het personeel van Van Leer's Walsbedrijf op het Hoogovensterrein het voor gezien en stopt met de werkzaamheden. Dit overigens zeer tegen de zin in van de joodse (!) eigenaar Bernard van Leer die tevergeefs probeert een staking te voorkomen. De directeur (later gevlucht naar Amerika) is bang voor Duitse represailles, die volgens hem voornamelijk de joden zouden treffen.

De volgende ochtend gaan de duizend werknemers van de Verenigde Nederlandse Papierfabrieken Van Gelder in staking. Beverwijker Cor Kok is een van hen. ,,Ik was bankwerker in de mechanische werkplaats. Opeens werden de machines stilgezet. Ons werd verteld dat we op eigen risico naar huis konden gaan. Dat hebben de meesten gedaan'', diept de 93-jarige uit zijn geheugen op ('Ik heb al zoveel meegemaakt: de Eerste Wereldoorlog, de tweede en nu is het wachten op de derde').

(Uitzending Radio Oranje van 26 februari 1942 gewijd aan de Februaristaking van een jaar eerder:)

De stakingsgolf slaat over op het personeel van het nabijgelegen Hoogovens. Goossens en zijn zoon Willem hebben dan al besloten hun woning aan de Velsen-Noordse Geelvinckstraat die dag niet te verlaten.

,,Niet iedereen deed aan die staking mee'', stelt Willem Goossens. ,,Veel mensen dachten aan hun eigen hachie, hadden vrouw en kinderen en wilden hun toekomst niet in de waagschaal stellen. In die tijd was het gewoon een kwestie van overleven. En ach, wegblijven van je werk is ook niet bepaald heldhaftig.''

,,Ik wist het eenvoudig niet'', staat IJmuidenaar Hermanus Klok (94) nog helder voor de geest. ,,Die dagen heb ik normaal doorgewerkt op de loonadministratie, net als mijn directe collega's. We hadden geen notie wat er zich in Amsterdam had afgespeeld. En volgens mij hebben bij Hoogovens weinig mensen gestaakt. Ik had dat moeten weten, want dan had ik de loonkaarten van de afwezigen moeten invullen. Pas later is het nieuws doorgedruppeld. Van officiële zijde is in elk geval niets bekendgemaakt. De berichtgeving was heel slecht.''

Beverwijker Jan van Aalst, destijds als 19-jarige jongen werkzaam op de elektrische afdeling van Hoogovens, had de tweede stakingsdag besloten niet naar zijn werk te gaan.

,,Het was gewoon een kwestie van solidariteit. Aan de Duitsers hadden we nog niet zo'n hekel. Het was pas in het begin van de oorlog en zoveel lelijks hadden ze in mijn ogen nog niet gedaan. De aanleiding van de staking was mij ook niet helemaal duidelijk. Eigenlijk heb ik pas na de oorlog gehoord wat er destijds in Amsterdam is gebeurd.''

Zo blijkt later dat diezelfde woensdagochtend de Duitse top overleg voert hoe de staking kan worden gebroken. Besloten wordt de aanstichters zo snel mogelijk op te pakken en hardhandig op te treden tegen groepen stakers. Verdere terreur en intimidatie zijn het gevolg. Op diverse plaatsen worden stakers doodgeschoten.

Februaristaking 1941: ’Het was gewoon een kwestie van solidariteit. Aan de Duitsers hadden we nog niet zo’n hekel’ [video]
Beeld van de Dokwerker in Amsterdam.
© Archief

Van Aalst bijvoorbeeld hoort dat een 'bekende uit de omgeving' tijdens een actie het leven heeft gelaten. Hij keerde niet meer terug op het werk. ,,Wat er precies gebeurd is, weet niemand.''

Daarnaast worden de politiepatrouilles opgevoerd en bovendien mag de bevolking op 27 februari zich tussen 8.30 en 16.00 uur niet op straat vertonen. Goossens krijgt thuis bezoek van een Hoogovensfunctionaris die hem dringend verzoekt weer aan de slag te gaan.

Langzaam keert het normale leven terug. De Duitse bezetter grijpt de februaristaking aan om verdere maatregelen door te voeren. Zo worden joden zo veel mogelijk uit het bedrijfsleven geweerd en moet de Haarlemse burgemeester J. baron de Vos van Steenwijk, die in de ogen van de Duitsers niet betrouwbaar was, wijken voor de NSB-er S. Plekker (bijnaam: slaap lekker).

Enige Hoogovensbestuurders moeten tijdelijk onderduiken of vluchten zelfs weg. Van Aalst blijft nog tot april 1942 in dienst van Hoogovens. Met 300 collega's wordt de Beverwijker dan tewerkgesteld bij het staalbedrijf Hoesch in Duitsland. Werkonderbrekingen bij enkele afdelingen om het besluit ongedaan te maken, halen niets uit.

,,In Duitsland kregen we te maken met bombardementen en honger'', herinnert Van Aalst zich die donkere oorlogsjaren. ,,Na de oorlog ben ik uiteindelijk via Limburg weer in Beverwijk teruggekeerd.''

(Ooggetuigen van de februaristaking in de Zaanstreek:)

Er werd ook gestaakt in de Zaanstreek, zoals in Koog aan de Zaan, Krommenie en Wormer. Honderden arbeiders deden mee. Stijfselfabriek de Bijenkorf was een van de eerste fabrieken die plat ging. Er legden in de Zaanstreek ruim 15.000 mensen het werk neer.

Er viel in de Zaanstreek ook een dode. Slagersknecht Jan Keijzer, net 20 jaar oud, werd in Zaandam getroffen door een Duitse kogel toen hij stond te kijken naar de demonstranten.

(Ooggetuigen van de februaristaking in het Gooi:)

In het Gooi werd het grootste aantal stakers in Hilversum geteld, meldt een artikel dat in 2016 in de krant verscheen.

Bussumer Arthur Graaff, in 2016 woordvoerder van AFVN-Bond van Antifascisten en initiatiefnemer van de Hilversumse herdenking van de februaristaking, heeft echter een Duits telexbericht opgediept waaruit blijkt dat bij de staking zich ook werkenemers aansloten van onder meer kartonfabriek Van Meurs (Bussum), Broshuis trailerfabriek, Bouvy zoutfabriek en Scheepvaartmaatschappij v/h Schouten (alledrie in Muiden).

In Hilversum ging het werk plat bij onder meer de Nederlandse Seintoestellen Fabriek (NSF), ijzergieterij Ensink, verffabriek Ripolin en de gasfabriek. Stakers wisten in het centrum het personeel van de Hema en diverse andere winkels te bewegen zich bij het protest aan te sluiten. Diezelfde avond werden - ondanks het door de Duitsers afgekondigde uitgaansverbod - in Hilversum oproepen aangeplakt om de volgende dag massaal te demonstreren.

Lees ook: Massaal zei Hilversum ’nee’ in februari 1941

De oproep had effect en niet zo’n beetje ook. Die woensdag zag het tegen tweeën zwart van de mensen op de Groest, terwijl nog steeds demonstranten toestroomden. Via het Melkpad liepen tegen de tienduizend mensen naar het raadhuis om NSB-burgemeester Von Bönninghausen een protestverklaring te overhandigen.

Niet de burgemeester echter kwam naar buiten, maar Duitse militairen.

Staker Ad Veltman vertelde daarover later: „Toen zagen we die SS’ers het raadhuis uit komen en in linie gaan liggen. (. . .) Het was een heel riskante situatie. Die SS’ers hebben niet geschoten. Ik denk uit angst dat het helemaal zou escaleren. Bovendien was het voor de Duitsers natuurlijk ook een enorme verrassing dat dit gebeurde.”

Een andere staker, Anton de Heus, heeft verteld hoe het verder ging: „Het was wel opvallend dat de mensen kalm en rustig begonnen terug te lopen in de richting van de Kerkstraat. We gingen naar de Kerkbrink (. . .). Op het bordes van het voormalige raadhuis zaten Duitse militairen met het geweer in de aanslag. We hebben de mensen gewaarschuwd dat ze door moesten lopen. En langzamerhand is de hele menigte opgelost.”

Diezelfde avond verbood burgemeester Von Bönninghausen samenscholingen, stakingen en oproepen daartoe. De volgende dag was de staking voorbij. Ruim een week later werden, veel eerder dan elders in Nederland, cafés, bad- en zweminrichtingen en sportvelden in Hilversum tot voor joden verboden gebied verklaard.

Herdenkingen van de februaristakingen in 1966 en vorig jaar:

Meer nieuws uit IJmond

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.