Premium

Algemene begraafplaats aan de Kleverlaan in Haarlem: Gewilde laatste rustplaats tussen eeuwenoude zerken

Algemene begraafplaats aan de Kleverlaan in Haarlem: Gewilde laatste rustplaats tussen eeuwenoude zerken
Ruud Kaptein in een opengemaakte grafkelder.
Haarlem

Zelfs de gidsen van het Gilde Haarlem hebben het opgenomen in hun stadswandeling. De Algemene Begraafplaats aan de Kleverlaan in Haarlem is dan ook allesbehalve een doorsnee dodenakker. Het park, dat open ging in 1832, is aangelegd door landschapsarchitect Jan David Zocher op de grond van zijn eigen buitenplaats.

Sommige stenen op de begraafplaats zullen hier eeuwig blijven liggen. Dat heeft voormalig beheerder Harrie Boelé zijn opvolger Ruud Kaptein op het hart gedrukt toen die in het voorjaar van 2016 werd ingewerkt. En Boelé kon het weten, want deze wandelende encyclopedie heeft veertig jaar aan de Kleverlaan gewerkt.

Kaptein begrijpt dat wel, dat lange dienstverband. Toen de 44-jarige IJmuidenaar vier jaar geleden kwam solliciteren, was hij nog nooit op Haarlems oudste begraafplaats geweest. Maar vanaf de eerste dag dat hij voorbij het imposante toegangshek van de hoofdingang liep, hield hij van de begraafplaats.

Niet voor niets staan er foto’s van zijn werkplek op z’n Facebook-account. Afbeeldingen van het zonlicht dat door de bladeren van de woudreuzen wordt gefilterd. Maar ook van een winterlandschap waarin alleen het water van het voormalige Spaanse Vaartje niet door sneeuw is bedekt.

Uurtjesteller

Kaptein kan zich voorstellen dat hij net als zijn voorganger op deze plek zijn pensioen haalt. Net als Harrie Boelé is hij geen uurtjesteller. Als het Instituut voor Natuureducatie (IVN) op zondag een rondleiding geeft, vindt hij het een kleine moeite het kapelletje en de aula - in het midden van het mausoleum - te openen. Vooral sinds de renovatie zijn dat de blikvangers.

Algemene begraafplaats aan de Kleverlaan in Haarlem: Gewilde laatste rustplaats tussen eeuwenoude zerken

Het exterieur van de aula is onlangs in de originele kleuren geschilderd: bordeauxrood en roomwit. Historisch onderzoek was noodzakelijk om te ontdekken wat architect Jacques Leijh oorspronkelijk in 1894 had bedoeld. Binnenkort wordt de binnenkant van de aula eveneens onder handen genomen met de verfkwast. Op de houten belijsting van het mausoleum is nog te zien hoe de lagen voorzichtig zijn weggepeuterd om te achterhalen wat de authentieke kleuren zijn.

Bikken

In de wandgraven van het mausoleum heerst de oudheid. Architect Leijh ligt hier met zijn familie, maar ook de Haagse School-kunstenaar Théophile de Bock.

Ze liggen achter een dikke laag oud blauw cement, dat zich pas na een hele dag bikken met twee man gewonnen geeft. De noeste handarbeid is nodig, omdat vandaag de dag de populatie van het mausoleum geregeld wisselt. Wie dat wil, kan hier nog altijd een laatste rustplaats huren tussen de doden van de voorbije eeuwen. „Dat is niet duurder dan een gewone plek op de begraafplaats”, vertelt Kaptein.

Algemene begraafplaats aan de Kleverlaan in Haarlem: Gewilde laatste rustplaats tussen eeuwenoude zerken

De restauratie van de aula (capaciteit: 50 mensen) is onderdeel van een veel grotere aanpak van de begraafplaats, vier jaar geleden ingezet en voorlopig nog een flinke poos gaande. Meest recentelijk zijn de indrukwekkende grafkelders drastisch gerenoveerd door de Leidse steenhouwerij Bambam.

Sommige waren door de tand des tijds half ingestort. Inmiddels is van de meeste, zoals die van de patriciërsfamilie Van Wickevoort Crommelin, het metselwerk weer als nieuw. De scheuren in de zware dekplaten zijn gelijmd.

De grafkelders bevinden zich op het oudste gedeelte van de begraafplaats, ontworpen door Jan David Zocher. Hij verkocht zijn landgoed uiteindelijk aan de gemeente toen bij Koninklijk Besluit was verboden om overledenen nog langer in de kerk te begraven.

Akendam, dat zijn naam later kwijtraakte aan de gemeentelijke begraafplaats aan de Vergierdeweg, werd het alternatief. En wat voor een. Zocher gebruikte het Engelse platteland als inspiratiebron, waarin slingerpaden, glooiingen en waterpartijen domineren. Voor wie niet komt om een dode te betreuren, is het genieten van de subtiliteit van zijn ontwerp.

Thijsse’s Hof

De begraafplaats werd snel te klein. Twee expansies waren nodig om aan de uitdijende vraag te voldoen. Voor de eerste (1887) tekende letterlijk en figuurlijk Zochers zoon Louis Paul, voor de tweede (1916) Leonard Springer. De laatste is overigens ook verantwoordelijk voor Nederlands oudste heemtuin Thijsse’s Hof in Bloemendaal.

De twee Zochers liggen aan de Kleverlaan begraven. Voor mannen van hun statuur hebben ze op een opvallend bescheiden plek een ronduit sobere en kleine steen gekregen. Op deze plek komen we ook architect Han van Loghem tegen, bouwmeester Cornelis Oudshoorn en schilder en schrijver Jacobus van Looy. Dit deel van de begraafplaats is van de rest afgescheiden door een lieflijk bruggetje, waarvan de leuning bedrieglijk veel op boomtakken lijkt. Bij nader inzien blijkt hij van gietijzer gemaakt.

In 1969 besloot de gemeente deze sectie van de acht hectare grote begraafplaats ’op slot’ te doen. Conserveren was het devies, maar van dat besluit is in juni 2016 afgestapt. Het is overdreven te stellen dat het sindsdien storm loopt, maar gewild zijn de plekken tussen de eeuwenoude zerken zeker. Alleen afgelopen jaar al kwamen er tien nieuwe graven bij.

Restricties zijn er wel aan een plek: bonte en glanzende grafstenen zijn uit den boze. De nieuwe exemplaren mogen niet vloeken met de historische. Stijlvolle soorten als Vietnamees hardsteen of Belgisch arduin genieten de voorkeur. Juist de combinatie van nieuwe en oude graven zorgt voor een bijzondere sfeer, weet Kaptein. „Er is nog plek genoeg.”

Algemene begraafplaats aan de Kleverlaan in Haarlem: Gewilde laatste rustplaats tussen eeuwenoude zerken

Kaptein leidt bezoekers graag rond, ook tijdens de Open Monumentendagen. Voor nieuwkomers gaat er vaak een wereld open, is zijn ervaring. „Het parkachtige heeft iets romantisch, terwijl het toch middenin de stad ligt. Maar van het drukke verkeer op de Kleverlaan en de Schoterweg heb je door de bomen amper last. Bovendien spreekt het geschiedkundige karakter veel mensen aan.”

De begraafplaats is ooit onderverdeeld in een protestants, katholiek en joods deel, maar inmiddels is van de verzuiling niets meer te merken. Alleen het joodse gedeelte - gelegen op een eilandje - blijft uitzonderlijk. Honderd jaar geleden is het dichtgegaan en sindsdien volgens de joodse geloofstraditie met rust gelaten.

Metaheerhuisje

Om overwoekering tegen te gaan, houden de medewerkers alleen het groen in toom. „Maar van scheefstaande stenen moeten we afblijven.” Er staat ook nog een metaheerhuisje, dat ooit werd gebruikt voor het reinigingsritueel van de overledene. Tegenwoordig is het een opslagplaats voor onderhoudsmateriaal.

Een wandeling door het begraafpark is een ontdekkingstocht. Zo liggen er in een graf - dat door de firma Enschedé is gekocht - zeven meisjes die op 21 februari 1945 omkwamen. Ze stierven toen een Britse Spitfire hun busje - dat op weg was naar boerderijen in Graft-De Rijp - onder vuur nam. Onlangs is de as van een overleden man over het graf gestrooid. „Die heeft dat bombardement overleefd, maar hij wilde na zijn dood de vroegere band met de slachtoffers herstellen.”

Net zo bijzonder zijn het ’daklozenlaantje’, dat de gemeente is samenspraak met de maatschappelijke organisatie Stem in de Stad heeft aangelegd, en het graf waarin de lijken uit de middeleeuwen liggen die opdoken bij graafwerkzaamheden op de Botermarkt in 2012.

Algemene begraafplaats aan de Kleverlaan in Haarlem: Gewilde laatste rustplaats tussen eeuwenoude zerken

Bekende namen genoeg in het begraafpark. Schaatser en wielrenner Jaap Eden wiens sportieve karakter is afgebeeld op zijn steen, stadsorganist Piet Kee die twee jaar geleden overleed en twee Nobelprijswinnaars en natuurkundigen: Hendrik Lorentz en Pieter Zeeman. Er wordt nog geregeld naar hun laatste rustplaats gevraagd, vertelt Kaptein. Wellicht is het een optie ooit een plattegrond te maken voor bezoekers.

Meer nieuws uit Haarlem

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.