Premium

Proces over neerhalen MH17 beslist geen showproces [video]

Proces over neerhalen MH17 beslist geen showproces [video]
Amsterdam

Vier verdachten staan vanaf maandag terecht voor het neerschieten van de Boeing van Malaysia Airlines, waarbij alle 298 inzittenden om het leven kwamen. De verdachten komen echter niet opdagen. Ook de personen die daadwerkelijk de opdracht gaven en op de knop van de Buk-installatie drukten, zijn niet aangeklaagd. Wordt het daarmee een showproces?

Afgelopen november werd nog een getuigenoproep gedaan. „We willen meer getuigen horen die kunnen verklaren over wie de opdracht gaf voor de inzet van de Buk Telar op 17 juli 2014”, laat het Openbaar Ministerie weten.

Piet Ploeg, voorzitter van de stichting Vliegramp MH17, hoopt dat later dit jaar alsnog andere verdachten worden aangeklaagd. ,,Zowel de mensen die de leiding hadden als de man die op de knop heeft gedrukt.’’

De verdachten die nu worden vervolgd, zijn drie Russen die militaire functies vervulden in het leger van de zelfverklaarde Volksrepubliek Donetsk in Oost-Oekraïne. De vierde verdachte is een Oekraïner die leiding gaf aan de gevechtseenheid rond Donetsk, waar de pro-Russische strijders oorlog voerden met het Oekraïense leger.

Vervoer Buk

De vier worden samen verantwoordelijk gehouden voor het vervoer van de Buk-afweerraket van Rusland naar de regio Donetsk. Met die raket werd niet een militair vliegtuig neergehaald, maar dus een passagierstoestel dat onderweg was van Schiphol naar Maleisië. Jarenlang is druk op Rusland uitgeoefend om aan het onderzoek mee te werken en de daders op te sporen. Maar Rusland blijft iedere betrokkenheid ontkennen.

„Omdat de grondwetten van Rusland en Oekraïne het niet toestaan om onderdanen uit te leveren, wordt niet om uitlevering van de verdachten gevraagd”, laat het Openbaar Ministerie nog weten.

Proces over neerhalen MH17 beslist geen showproces [video]
OVSE-waarnemers worden door pro-Russische rebellen ontvangen in het rampgebied.
© Foto ANP

Hoe anders was het indertijd met de rechtszaak rond de aanslag op het Pan Am toestel dat van Frankfurt naar New York vloog en boven het Schotse Lockerbie explodeerde. Daarbij kwamen in 1988 alle 259 inzittenden om het leven en nog eens elf op de grond. Onderzoek wees later op twee Libische geheim agenten die de koffer met semtex aan boord hadden gebracht. Libië werd jarenlang onder druk gezet en uiteindelijk besloot Khadaffi de twee mannen uit te leveren. De rechtszaak werd in Nederland gevoerd, in kamp Zeist, door een Schotse rechtbank. In januari 2001 werd één verdachte tot levenslang veroordeeld, de andere verdachte werd vrijgesproken.

Veto Rusland

In eerste instantie heeft Nederland nog geprobeerd de berechtiging rond MH17 over te laten aan een tribunaal van de Verenigde Naties. Het waren immers niet alleen Nederlanders die aan boord zaten, maar uit nog negen landen. „De gedachte was dat een internationale berechting beter bestand zou zijn tegen het argument dat de rechtszaak politiek en oneerlijk zou zijn. Het voorstel voor een tribunaal in de VN Veiligheidsraad kreeg, zoals verwacht, een veto van Rusland”, stelt Marieke de Hoon, assistent professor Internationaal Recht aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Nu wordt het een rechtszaak volgens het Nederlands procesrecht. Dat de verdachten daarbij niet aanwezig zijn, is volgens De Hoon geen ramp. „In de meeste landen betekent dit dat er dan geen strafzaak plaats kan vinden, maar in Nederland wel”, benadrukt De Hoon. Ook als de verdachten geen advocaat inhuren, kunnen ze nog bij verstek worden veroordeeld.

Proces over neerhalen MH17 beslist geen showproces [video]
Een deel van de cockpit wordt omhoog getakeld.
© Foto ANP

,,Het wordt zeker geen showproces’’, meent ook Cedric Ryngaert, hoogleraar internationaal strafrecht aan de Universiteit Utrecht. ,,Zelfs als er geen advocaten zijn om tegenwicht te bieden, zal het OM met overtuigend bewijs moeten komen. De Nederlandse rechters staan ook internationaal als onafhankelijk te boek en zullen de verdachten echt niet zomaar veroordelen. Mochten ze worden veroordeeld, dan ontlopen ze inderdaad hun straf. Ze staan dan wel internationaal gesignaleerd en kunnen in feite Rusland niet meer uit, want anders lopen ze de kans te worden gearresteerd en uitgeleverd aan Nederland. Ze zijn straks een gevangene in eigen land.’’

Maar advocaat Geert-Jan Alexander Knoops denkt daar anders over. ,,In Nederland kan je bij verstek worden veroordeeld, maar internationaal wordt anders tegen een dergelijke veroordeling aangekeken. Mocht er een veroordeling worden uitgesproken en dan een van de veroordeelden in het buitenland worden aangehouden, dan wordt die niet automatisch uitgeleverd aan Nederland. Niet ieder land erkent een verstekveroordeling. Bij de internationale straftribunalen waar ik als advocaat optreed, wordt een zaak pas gevoerd wanneer de verdachte bij de rechtszaak is.’’

Moord

Hoe het rond MH17 gaat aflopen is nog volstrekt onduidelijk. Het Openbaar Ministerie denkt sterk te staan en klaagt de vier aan voor twee zaken. De eerste is het doen verongelukken van MH17 met de dood van de inzittenden tot gevolg. De andere invalshoek is moord op de 298 inzittenden.

,,Het was een politieke keuze om het proces in Nederland te voeren volgens het Nederlandse recht, maar dat wil nog niet zeggen dat het een politiek proces wordt’’, meent Knoops. ,,De rechter zal het bewijs dat het OM aanvoert onafhankelijk moeten wegen. Was het neerhalen van het toestel opzet of een vergissing?’’

,,In ieder geval kan je de verdachten roekeloosheid verwijten’’, denkt hoogleraar Ryngaert. ,,Ze hebben de Buk-raket niet naar Oost-Oekraïne gebracht om een passagiersvliegtuig neer te halen, maar de vraag is wel hoe zorgvuldig ze zijn geweest. Dat de mannen die de opdracht gaven en op de knop drukten nog niet zijn gepakt, maakt niet uit.’’

Het wordt overigens niet helemaal een verstekzaak. In ieder geval een van de vier verdachten heeft een advocaat ingehuurd. De Russische verdachte Oleg Pulatov die landgenote advocaat Elena Kutina in de arm nam. Alleen mag Kutina niet in Nederland optreden, zodat daarvoor de Rotterdamse advocaten Boudewijn van Eijck en Sabine ten Doesschate zijn ingehuurd.

Proces over neerhalen MH17 beslist geen showproces [video]
Plaatsvervangend hoofd inlichtingen Oleg Pulatov.

Een lastige klus? „Je hebt te maken met een grote groep mensen die door de ramp is geraakt. Die nemen kennis van de bevindingen van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, het Joint Investigation Team, Bellingcat en vele anderen. In het tijdperk van online media en Twitter is het bijna niet voor te stellen dat er geen trial by media zou zijn. Het is ook een illusie om te denken dat de berichtgeving aan de rechters van de rechtbank voorbij gaat. De hele wereld kijkt met een vergrootglas naar dit proces en dat maakt ons werk extra bijzonder”, legt Van Eijck uit in het Advocatenblad.

Nabestaanden

Voor de nabestaanden betekent de rechtszaak dat alle emoties weer boven komen. Aan de andere kant is het ook een moment van gerechtigheid, zelfs als de verdachten niet achter de tralies gaan. Piet Ploeg benadrukt dat het voor de nabestaanden erg belangrijk is dat de verantwoordelijken worden gestraft. ,,Dat ze er niet zomaar mee weg komen. De rechtszaak levert ook meer bewijs op. Gelukkig heeft een van verdachten een advocaat ingehuurd en wordt er zodoende tegenwicht geboden in de rechtszaal. Anders zullen bepaalde mensen toch zeggen dat het een politiek proces is. Het is zeker geen showproces, omdat de rechters wel de bewijzen willen zien.’’

De komende rechtszaak is ook het moment waarop weer nep-bewijzen en complottheorieën de wereld in worden geslingerd. Dat Oekraïne zelf de raket had afgeschoten. Of dat de MH17 naar beneden was gehaald door een straaljager.

„Het Nederlandse onderzoek gaat mank aan valse verklaringen en het achterhouden van getuigen verklaringen”, stellen Kees van der Pijl en Karel van Wolferen op de site Café Weltschmerz. „Ook de rol van het burger onderzoeksteam Bellingcat werd na serieus journalistiek onderzoek al in een vroeg stadium als manipulerende onzin door de shredder gehaald. De ontknoping van het grootste falen in de naoorlogse geschiedenis van een Nederlandse regering is zondag 8 maart wanneer in de Lutherse Kerk in Amsterdam de resultaten en bewijslast worden gepresenteerd over het valselijk beschuldigen van Rusland voor het neerhalen van de MH17”, kondigen de heren aan.

Het OM is echter zeker van haar zaak en Piet Ploeg doet Café Weltschmerz af als een broedplaats van complotdenkers. ,,Echt kletsverhalen.’’

Meer nieuws uit Achtergrond

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.