’Je verdient je stemmen en je zetel doordat je bij een partij zit’. De helft van de gemeenteraadsleden wil zetelroof verbieden

© Frank Muntjewerf

Fred Hoogendoorn

De meeste gemeenteraadsleden hebben er geen probleem mee als politici hun partij en fractie verlaten zonder hun zetel in te leveren. Een bijna gelijk aantal vindt ’zetelroof’, zoals dat vaak in de volksmond wordt genoemd, verwerpelijk.

Dat blijkt uit de resultaten van een grote enquête van deze krant onder raadsleden in 55 gemeenten in drie provincies, Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht.

Op de stelling ’Fractieafsplitsing (in de volksmond ook wel zetelroof genoemd) moet kunnen’, antwoordde 44,5 procent met ’ja’. Dat is iets meer dan het aantal tegenstanders: 43,7 procent. Zo’n 12 procent geeft geen mening.

Het aantal fractieafsplitsingen is de afgelopen jaren groot, zowel landelijk als gemeentelijk. Zo zijn er in totaal 74 afsplitsingen in de 55 onderzochte gemeenten. In slechts veertien van die 55 gemeenteraden is geen sprake van afsplitsing.

Inleveren

Een deel van de ’zetelrovers’ gaat verder onder eigen naam of nieuwe partijnaam, het andere deel sluit zich aan bij een andere fractie in de gemeenteraad. Het gebeurt zelden dat een raadslid uit een partij opstapt en zijn of haar zetel inlevert. Het speelt geen rol of een raadslid uit de partij wordt gezet of dat die uit eigen beweging vertrekt.

Kiezersbedrog

Fractieafsplitsing staat al jaren ter discussie. Vrijwel altijd vallen de termen ’zetelroof’ en ’kiezersbedrog’. Ondanks die ergernis blijft de mogelijkheid bestaan, is die zelfs wettelijk vastgelegd.

Zetelroof onmogelijk maken kan alleen als de Kieswet (uit 1989) wordt aangepast. En bovendien de Grondwet. Die kent geen politieke partij, die kent alleen individuen, met een geldig mandaat van de kiezer. Op dit moment stelt de Kieswet dat die zetel van de persoon is en niet van de partij. Om deze reden bestaat ’zetelroof’ dus officieel niet.

De meeste raadsleden willen niet zover gaan dat de Kieswet moet worden aangepast. Slechts 38 procent wil fractieafsplitsing bij wet onmogelijk maken.

Versnippering

Tegenstanders van afsplitsing stellen dat de politiek erdoor versnippert en vergaderingen ellenlang duren. Voorstanders vinden dat politici de vrijheid moeten behouden om een andere mening te hebben dan hun partijleiding, die anders vanuit macht te veel fractiediscipline kan opleggen.

Voorkeurstemmen

Van de tegenstanders vindt 28 procent dat fractieafsplitsing wel gerechtvaardigd is als de ’zetelrover’ op basis van veel voorkeurstemmen een zetel heeft bemachtigd. „Voor hen die alleen op basis van lijststemmen een zetel hebben zou dat wat mij betreft onmogelijk gemaakt mogen worden”, stelt een raadslid uit Leiderdorp in de enquête.

Zijn collega Tobias Westerneng denk daar in grote lijnen hetzelfde over. Westerneng zit voor de VVD in de gemeenteraad van Hilversum en zegt met nadruk te praten ’namens de Hilversumse VVD’. ,,Afsplitsing van een fractie zou niet moeten kunnen. Met de uitzondering van een politicus die zo veel stemmen heeft vergaard dat die op eigen houtje de kiesdrempel heeft behaald.’’

Lees ook: ’Er was machtspolitiek. Ik ben geen trekpop’. Zetelrovend gemeenteraadslid Ben Bijl werd vervolgens zelf beroofd

Programma

Westerneng beaamt dat fractieafsplitsing een oplossing kan zijn als er onoplosbare grote conflicten zijn binnen een partij. Of als een partij van koers verandert. ,,Dat zijn natuurlijk begrijpelijke argumenten. Maar niet als iemand zelf wil afwijken van de koers. De mensen die hebben gestemd op die partij, hebben ook op een programma gestemd. Als een raadslid ineens iets anders gaat vinden, mag die wat mij betreft er niet zomaar vandoor gaan met zijn of haar zetel. Je verdient je stemmen en je zetel doordat je bij een partij zit.’’

Afsplitsingen zijn menigmaal het gevolg van verstoorde machtsverhoudingen binnen een partij. Die kunnen een rol spelen bij coalitiepartijen, die een of meer wethouders in het college hebben. Sinds 2002 bestaat het dualisme in een gemeenteraad. Daarvoor waren wethouders lid van de raad, vanaf toen niet meer. De rolverdeling is anders geworden. Het college bestuurt en de gemeenteraad controleert en blijft als hoogste bestuursorgaan in een gemeente uiteindelijk de baas.

Teruggefloten

Een verstoorde verhouding bracht het Alkmaarse gemeenteraadslid Ben Bijl er in 2015 toe zich met een ander fractielid af te splitsen van de Onafhankelijke Partij Alkmaar. Bijl was daarvan fractievoorzitter en vond dat zijn wethouders het eigenbelang en het collegebelang boven dat van de partij zetten. Dat werd een machtsspel. Bijl: ,,Ik ben geen trekpop. Er was sprake van machtspolitiek, ik werd vaak teruggefloten.”

Lees ook: ’Zetelroof voorkomt jaknikkers’. Historicus Geerten Waling stelt dat zetels in een gemeenteraad van een persoon zijn en niet van een partij. ’Ook al doen ze net alsof’

Tom van der Meer, hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Amsterdam, schreef het boek ’Niet de kiezer is gek’ waarin hij meldt dat de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) fractieafsplitsingen eerder ’slecht voor de sfeer, het imago, de besluitvaardigheid en de bestuurbaarheid van de gemeenteraad’ noemde. De VNG zou in het verleden vergaande maatregelen hebben bepleit om zetelroof tegen te gaan.

Een woordvoerder van de VNG laat weten dat die organisatie zich momenteel niet actief bezighoudt met een poging fractieafsplitsing uit te bannen.

Dit is de tweede publicatie over de uitkomsten van de grote enquête onder raadsleden. In de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen op 16 maart worden de andere resultaten op deze site en in de krant bekendgemaakt.

Lees ook: ’Ik weet waar je kinderen buiten spelen...’ Raadsleden vertellen over angstige momenten. Vaak anoniem, want: ’Geen behoefte om mensen op idee te brengen’

Meer nieuws uit Uitgelicht

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.